۷ راز برای شناخت بهتر فرهنگ ژاپن برگرفته از فرهنگ اصیل ژاپنی

ژاپن را باید مثل یک گردشگر دید یا از نگاه مردم محلی؟ این مقاله از سان‌وی تریپ با بیان ۷ راز برگرفته از فرهنگ اصیل ژاپنی تلاش می‌کند این کشور را عمیق‌تر معرفی کند.

ژاپن یکی از مقصدهای گردشگری جذاب است که تقریباً هر مسافری، با پیش‌فرض‌هایی مشخص به آن‌جا سفر می‌کند؛ مردمان بسیار سختکوش، سیستم اداری پیشرفته، شهرهای مدرن، کشور انیمه‌ها و خاطرات، غذاهای خاص و فرهنگ دوست‌داشتنی؛ و برای دوستداران ورزش، صاحب تیم‌های بسیار پرقدرت در رشته‌های فوتبال و والیبال.

واقعیت این است برای سفر به ژاپن و شناخت آن باید در رفتارهای روزمره مردم دقیق شد. تفاوت اصلی میان یک سفر معمولی و تجربه ماندگار هم در همین نکته خلاصه می‌شود؛ «نحوه دیدن ژاپن».

تفاوت نگاه توریستی با تجربه محلی در ژاپن

بیشتر توریست‌ها برنامه سفر به ژاپن را بر اساس جاذبه‌های گردشگری ژاپن تنظیم می‌کنند؛ معبدها، محله‌های معروف، مراکز خرید و رستوران‌های شناخته‌شده. اما ژاپن فقط معبد، محله‌ها، مراکز خرید، رستوران، موزه حتی برج‌ها و نمادهای فناوری نیست. رفتار و عادت‌های ژاپنی‌ها در برخورد با مسائل زندگی، تعامل با گردشگران غیرژاپنی و نوع آموزه‌ها و باورهای اخلاقی‌شان تا حد زیادی نمایانگر ژاپن است.

هکتور گارسیا پویگسرور، شهروند دو تابعیتی ژاپن-اسپانیا و متخصص فرهنگ ژاپنی که سال‌های زیادی را در ژاپن زندگی کرده، در کتاب «ایکیگای، هنر معنابخشی و شادی‌آفرینی به سبک ژاپنی» می‌نویسد: «مردم محلی ژاپن بیش از آن‌که به کجا رفتن فکر کنند به چگونه بودن توجه دارند. رفتار، ریتم زندگی، احترام به فضاهای عمومی و هماهنگی با جمع، بخش جدایی‌ناپذیر تجربه روزمره آن‌هاست.»

شاید درک همین جمله، اولین قدم برای عبور از نگاه صرفاً توریستی و نزدیک شدن به تجربه‌ای اصیل‌تر از ژاپن است. در ادامه با ۷ اصل بسیار ارزشمند برای ژاپنی‌ها آشنا می‌شویم که دانستن آن‌ها به گردشگران کمک می‌کند لحظه‌های بهتری را در ژاپن تجربه کنند.

         برای اطلاع از تورهای گروهی و انفرادی ژاپن، با سان‌وی تریپ در تماس باشید.

۱- احترام؛ ستون اصلی فرهنگ ژاپن

یکی از مهم‌ترین مفاهیمی که در تمام لایه‌های جامعه ژاپن دیده می‌شود احترام یا در لفظ ژاپنی سونکِی است. احترام یا 尊敬 (Sonkei | Respect)  چیزی فراتر از ادب ظاهری یا تشریفات رسمی به حساب می‌آید. این مفهوم در فرهنگ ژاپنی یعنی احترام به انسان‌ها، زمان دیگران، فضاهای مشترک، طبیعت و حتی سکوت.

احترام به سکوت را در قطارهای شینکانسن یا موقع مراسم چای به خوبی درک می‌کنید. افرادی که سوار قطارهای فوق سریع ژاپنی(شینکانسن) می‌شوند حق ندارند بلند صحبت کنند؛ (چه با هم چه با گوشی تلفن؛ در چنین محیطی سکوت یعنی احترام به حریم عمومی)

زمان اجرای مراسم چای معروف به «سادو (sado) یا چانویو (chanoyu)»، سکوت دو طرف (بانوی برگزارکننده مراسم و میهمانان) الزامی است. (سکوت هنگام برگزاری مراسم یعنی احترام به سنت‌ها و فرهنگ، گوش‌‌سپردن به صدای آب و همراه شدن با جریان و ریتم زندگی.)

در ژاپن، بسیاری از رفتارها نه به‌خاطر قانون، به‌دلیل احترام متقابل انجام می‌شوند. همین نگاه باعث شده تعامل‌های اجتماعی، کم‌تنش، پیش‌بینی‌پذیر و آرام باشند؛ موضوعی که برای بسیاری از مسافران، اولین شوک فرهنگی ژاپن به شمار می‌آید.

۲- هماهنگی جمعی؛ مفهوم عمیق در فرهنگ ژاپنی

ژاپنی‌ها در فضاهای عمومی، رفتار خاصی دارند که به آن هماهنگی یا یکپارچگی می‌گویند. ریشه این رفتارها در مفهوم 和 (Wa | Harmony) یا همان هماهنگی جمعی قرار دارد. مثلا ژاپنی‌ها به هیچ‌عنوان در خیابان، مترو، پشت فرمان، سیگار نمی‌کشند. (سیگار کشیدن در مکان‌های عمومی به معنای نقض حقوق شهروندی و نادیده گرفتن حق تنفس در هوای پاک برای افراد غیرسیگاری به حساب می‌آید.)

می‌شود گفت تقریبا در ژاپن جز در محیط خانه یا مکان‌های خاص که دولت مشخص کرده سیگار کشیدن، جرم به حساب آمده و مشمول جریمه می‌شود. به عبارت ساده‌تر در هر فضای عمومی مثل پارک، باغ‌وحش، خیابان، مغازه، رستوران و مراکزی که تعداد زیادی افراد در آن‌جا، تردد می‌کنند باید یکپارچگی و هماهنگی با محیط حفظ شود. ( سیگار کشیدن در چنین محیط‌هایی یعنی نقض حقوق شهروندی).

۳- نظم و مسئولیت‌پذیری در ژاپن؛ فراتر از قانون

نظم در ژاپن نتیجه مقررات سخت‌گیرانه نیست؛ حاصل آموزش اجتماعی و فرهنگ‌سازی بلندمدت است.
نظم ژاپنی با واژه‌秩序 (Chitsujo | Order) شناخته می‌شود و در همه‌چیز، از حمل‌ونقل گرفته تا محیط کار، به خوبی جریان دارد. نمونه ساده آن، دقت بالا در زمان‌بندی حرکت قطارهاست. حتی تأخیرهای چندثانیه‌ای با عذرخواهی رسمی همراه می‌شوند؛ نه به اجبار قانون، بلکه از سر نظم و احترام به زمان دیگران.

بث کمپتن، نویسنده کتاب وابی‌سابی ریشه این نوع رفتار را در کلمه‌ای به نام «اوموتناشی (Omotenashi)» می‌داند.

اوموتناشی یعنی میهمان‌نوازی از صمیم قلب که یکی از جنبه‌های برجسته‌ فرهنگ ژاپن است. از آن‌جا که مسافران مترو میهمان دولت یا سازمان حمل و نقل به حساب می‌آیند پس سیستم باید حداکثر تلاش خود را برای برآورده ساختن نیازهای میهمانش به کار گیرد.

۴- پاکیزگی در ژاپن؛ احترام به خود و طبیعت

ژاپنی‌ها معتقدند هر کس خودش مسئول نظافت و پاکیزگی جامعه و محیط اطرافش است. برای ژاپنی‌ها، جامعه همان مفهوم خانه است. یعنی همان‌طور که برای نظافت و تمیزی منزل شخصی‌ات تلاش می‌کنی و در این مورد مسئولی در قبال جامعه، محیط کار، مدرسه و فضاهایی که به آن وارد می‌شوی هم مسئولیت داری.

این مفهوم که با واژه掃除 (Souji | Cleaning)  شناخته می‌شود یکی از مهم‌ترین درس‌هایی است که هر خانواده‌ پیش از ورود فرزندش به مدرسه آموزش می‌دهد. یکی از بارزترین نمونه‌ها، سیستم نظافت مدارس است. در مدارس ژاپنی، دانش‌آموزان مسئول تمیزکاری هستند که هدف آموزش نظم، مسئولیت و احترام به فضای عمومی است. در این تصمیم، سه مفهوم دیگر که در بالا توضیح دادیم (احترام، یکپارچگی و نظم قرار دارد.)

گردشگران با دیدن خیابان‌ها و گذرگاه‌های بسیار تمیز در توکیو و شهرهای پرجمعیت ژاپن بسیار تعجب می‌کنند  به ویژه که در هیچ نقطه‌ای از سطح شهر، سطل زباله نیست. سؤال این‌جاست: آیا زباله‌ای تولید نمی‌شود؟ یا زباله‌ای روی زمین رها نمی‌شود؟ پاسخ: حتی اگر زباله تولید شود (مثلا باقی‌ماندن پاکت چیپس بعد از خوردن آن) شخص، پاکت را تا رسیدن به ایستگاه دریافت زباله یا منزل و محل کار خود و انداختن در جایگاه مخصوص بازیافت، نگه می‌دارد.

نتیجه این رفتار، جامعه‌ای است که کمتر تخریب می‌کند و بیشتر مراقبت می‌کند؛ ویژگی‌ای که در رفتارهای روزمره مردم ژاپن کاملاً مشهود است.

۵- دوست داشتن خود؛ ارزشمندی از نگاه ژاپنی‌ها

مردم ژاپن در عین ارزش‌گذاشتن به جمع و رفتار براساس دستورالعمل‌هایی که هماهنگی و احترام به جامعه را نشان می‌دهد به‌شدت خودشان را دوست دارند. در معنای وسیع‌تر ژاپنی‌ها معتقدند هر شخصی خودش را دوست داشته باشد به جامعه و اطرافیانش احترام می‌گذارد.

نمونه بارز این نوع رفتار اینموری است. اینموری یعنی خواب کوتاه هنگام خستگی برای بازیافتن انرژی فارغ از این‌که در کجا و چه زمانی هستی؟ فرقی نمی‌کند در جلسه مدیریتی هستید یا ایستگاه مترو؟ در کلاس‌اید یا میهمانی، اگر انرژی‌تان تحلیل رفته یا از لحاظ روحی و فکری نمی‌توانید تمرکز کنید و به خواب نیاز دارید خب پس بخوابید! بدن‌تان و هر فرمانی که از سمت مغز برای آرامش‌تان صادر می‌شود ارزشمند است.

وقتی رهگذران در مترو کارمندی را می‌بینند که با لباس کار، روی یکی از صندلی‌های ایستگاه خوابش برده یا هم‌کلاسی‌ها و استاد متوجه دانش‌آموزی می‌شوند که پشت میز خوابیده اصلا او را بیدار نمی‌کنند. پیام پنهان چنین رفتاری این است «شما ارزشمندید؛ خودتان را دوست داشته باشید ما هم به شما احترام می‌گذاریم.»

۶- پذیرش اشتباه و عذرخواهی در سیستم ژاپن

در کمتر فرهنگی با مفهوم پذیرش اشتباه و عذرخواهی به عنوان یک اصل اخلاقی مواجه می‌شویم. مثلا بارها شنیده‌ایم اعتراف به اشتباه شجاعت است؛ نه حماقت! اما چند نفر از ما واقعا به آن عمل می‌کنیم؟ به خصوص که در جایگاه بالایی از منظر خانوادگی یا اجتماعی قرار داشته باشیم.

کدام ما در مقام رییس، مدیر، صاحب یک سازمان یا شرکت هنگام بروز خطا، مقابل کارکنان و همکاران می‌ایستیم و با اقرار به اشتباهمان پوزش می‌خواهیم؟ در ژاپن، افراد فارغ از مقام و موقعیت خانوادگی یا اجتماعی وقتی خطایی می‌کنند -سهوی یا عمدا- خود را موظف به عذرخواهی می‌دانند. البته در سیستم ژاپن اگر شخصی مایل به این‌کار نباشد حتما نیرویی قوی‌تر و بالاتر، او را به عذرخواهی وادار می‌کند.

۷- صبر؛ مفهوم عمیق و دوست‌داشتنی برای هر ژاپنی

مفهوم صبر برای ژاپنی‌ها با تمام مردم دنیا، فرق دارد. برای یک ژاپنی صبر «جهان‌بینی» است؛ گزاره‌ای که با آن زندگی را معنا می‌کنند. صبوری ژاپنی‌ها را هنگام ایستادن در صف می‌بینیم. کسی دیگری را هل نمی‌دهد یا غر نمی‌زند. آن‌ها می‌دانند این انتظار بخشی از لحظه‌های زندگی است که در آن قرار دارند. بنابراین با لبخند و پذیرش موقعیت، زمان را به زیبایی سپری می‌کنند. رعایت صف و پرهیز از ایجاد مزاحمت، رفتارهایی رایج و مورد انتظار هستند که هدف اصلی آن، حفظ آرامش گروه و جلوگیری از برهم زدن تعادل اجتماعی است.

نمونه‌های دیگر صبر را در مراسم چای تجربه می‌کنیم. بانوی میزبان هشت ساعت و بدون لحظه‌‌ای استراحت دو زانو می‌نشیند و به آرامی چای را آماده می‌کند. یا وقتی یک لیوان ساکی، قهوه و بابل‌تی سفارش می‌دهید مفهوم صبر برایتان معنا می‌شود. شخصی که با عشق و در  نهایت آرامش و دقت، هنرش را به کار می‌گیرد و نوشیدنی‌ای مقابل‌تان می‌گذارد که فقط یک فنجان قهوه یا بابل‌تی ساده نیست؛ فرآوری دانه‌های برنج برای ساکی، یا دانه‌های قهوه و بابل‌تی است.

سخن پایانی؛ ژاپن سرزمینی برای تجربه زندگی

فرهنگ مردم ژاپن و نحوه‌ زندگی در آن بر ارزش‌های اخلاقی و رفتاری بنا شده است. در این مقاله از سان‌وی تریپ فقط به ۷ مورد از ارزش‌های فرهنگی ژاپن اشاره کردیم. هرچند که تعدادشان بسیار زیاد است و برای درک بیشتر باید در بین ژاپنی‌ها بود و زندگی کرد.

همانطور که در بخشی از این مقاله خواندیم ژاپنی‌ها، مفاهیم به کار رفته در فرهنگ‌شان را زندگی می‌کنند؛ نه این‌که فقط به آن باور داشته باشند یا در کتاب‌های درسی بخوانند و از طریق رسانه‌ها ببیند و بشنوند.

اگر دوست دارید به ژاپن سفر کنید خواندن مقاله به شما کمک می‌کند تا ضمن آشنایی با بخشی از فرهنگ ژاپنی‌ها، سفر بهتری را تجربه کنید.